کالبدشکافیِ فاجعه؛ دانشمندان هویت «قاتلِ دایناسورها» را فاش کردند

سرویس زمین‌شناسی و تاریخ کیهانی |

۶۶ میلیون سال پیش، یک جرم آسمانی با شدتی مرگبار به زمین برخورد کرد و با نابودی ۷۵ درصد از حیات روی سیاره، به عصر شکوه دایناسورها پایان داد. اکنون، با استفاده از تکنیک‌های پیشرفته‌ی ایزوتوپی، دانشمندان موفق شده‌اند هویت و منشأ این «قاتلِ آسمانی» را از دل لایه‌های رسوبی زمین بیرون بکشند.

از صحنه جرم تا آزمایشگاه؛ بازسازی یک برخورد ویرانگر
در حالی که خودِ سیارک در اثر شدت بی‌سابقه برخورد، بلافاصله تبخیر شد و هیچ بقایای فیزیکی از آن باقی نماند، دانشمندان از یک «ردپای شیمیایی» بسیار ظریف استفاده کردند. تیم بین‌المللی پژوهشگران (از دانشگاه‌های بریتیش کلمبیا، پاریس، بروکسل و وین) به سراغ لایه‌ی نازک گلی مربوط به دوره کرتاسه–پالئوژن رفتند؛ لایه‌ای که در سراسر جهان به عنوان نشانه‌ای از آن فاجعه شناخته می‌شود.

این پژوهش که نتایج آن در نشریه معتبر *Science Advances* منتشر شده، بر پایه یک تحلیل بسیار دقیق انجام شده است:
* جست‌وجوی اثر نیکل: محققان به جای جست‌وجوی قطعات سنگ، به دنبال اثرات بسیار ناچیز و میکروسکوپی ایزوتوپ‌های نیکل در ذرات خاک‌رس بودند.
* آنالیز ایزوتوپی: این روش اجازه داد تا ویژگی‌های شیمیاییِ آن جرم تبخیر شده، مستقیماً از طریق امضای ایزوتوپی نیکل بازخوانی شود.

شناسایی قاتل: یک «کندریت کربن‌دار» کمیاب
نتایج این کالبدشکافی شیمیایی، هویت این جرم را فاش کرد: این سیارک یک «کندریت کربن‌دار» (C Chondrite) بوده است.

این کشف از دو جهت اهمیت حیاتی دارد:
۱. منشأ دوردست: کندریت‌های کربن‌دار، شهاب‌سنگ‌های اولیه و دست‌نخورده‌ای هستند که از دوردست‌ترین بخش‌های منظومه شمسی آمده‌اند. آن‌ها گویی «کپسول‌های زمانی» هستند که مواد اولیه شکل‌گیری منظومه شمسی را در خود حفظ کرده‌اند.
۲. ترکیب شیمیایی متفاوت: تحلیل‌ها نشان داد که این جرم برخلاف شهاب‌سنگ‌های معمولی، حاوی مقادیر بسیار کمتری از عناصر فرار مانند کربن، روی، آب و به‌ویژه گوگرد بوده است. این ویژگیِ منحصر‌به‌فرد، همان چیزی بود که دانشمندان را توانست از میان میلیون‌ها نمونه دیگر، به این سیارک خاص پیوند دهد.

چرا این کشف، تاریخ را بازنویسی می‌کند؟
شناخت دقیقِ ماهیتِ این سیارک، به ما کمک می‌کند تا بفهمیم برخوردها چگونه می‌توانند سیستم‌های اقلیمی زمین را تغییر دهند. ماهیتِ خاصِ این شهاب‌سنگ (کمبود عناصر فرار) می‌تواند توضیح دهد که چرا برخوردِ آن منجر به چنین تغییرات سریع و شدیدی در جو زمین و متعاقباً انقراض دسته‌جمعی شد.

ما اکنون نه تنها می‌دانیم «چه زمانی» دایناسورها از بین رفتند، بلکه می‌دانیم «چه چیزی» دقیقاً با چه ترکیبی از مواد، عصر آن‌ها را به پایان رساند.

*

حبیب سهیلی